The first farmers
Farming reached the central Balkans from Anatolia and the Aegean in the early 7th millennium BC, and the river basins of today's North Macedonia were among the first parts of Europe to adopt it. Archaeologists group the early villages of the Vardar and Ovče Pole regions into the Anzabegovo-Vršnik cultural group, named after two key sites. At Tumba Madžari in Skopje people lived for more than a millennium, from about 6000 to 4300 BC, in houses of wattle and daub around a central open space. They grew wheat and barley, kept sheep, goats and cattle and made painted pottery. Their most striking products are clay house models and altars topped by a stylised female figure, usually called the 'Great Mother'. Similar figures from Govrlevo and other sites show that a shared set of beliefs connected these communities, and they have become symbols of the deep past for people in the country today.
Bronze Age sanctuaries and lake villages
In the Bronze Age (roughly 3000-1100 BC) settlement moved towards hilltops and lake shores, metalworking spread and long-distance contacts with the Aegean and the Danube grew. The hill of Kokino near Kumanovo shows how such communities marked sacred space. From around the 19th century BC people left pottery, moulds and offerings in the crevices of a rocky summit. In 2001 the archaeologist Jovica Stankovski identified the site, and with the physicist Gjore Cenev he argued that notches in the rock frame the rising sun at the solstices and equinoxes. The astronomical reading is still debated, but Kokino is clearly one of the most important Bronze Age sanctuaries in the Balkans, and it has been on UNESCO's Tentative List since 2009.
On Lake Ohrid a different way of life is visible. In the Bay of Bones at Gradište, a village stood on thousands of oak piles driven into the shallow lake bed between about 1200 and 700 BC. Underwater archaeology has recovered its pottery, tools and the animal bones that gave the bay its name. The reconstructed houses of the 'Museum on Water' today give visitors one of the clearest pictures of prehistoric daily life in the region.
Iron Age chiefdoms and named peoples
With the Iron Age (from about 1100 BC) the first names of peoples appear in Greek writing. The middle Vardar (Axios) was the land of the Paeonians, whom Homer already lists among the allies of Troy. They had kings, towns such as Bylazora near Sveti Nikole and Astibos (Štip), and in the 4th century BC their own silver coinage. To the south-west, the plain of Pelagonia and the uplands around Bitola belonged to the Pelagonians and the Lyncestae, whose rulers were at times independent of, and at times allied to, the Argead kings of Lower Macedonia. In 423 BC Arrhabaeus of Lyncestis fought off a joint attack by Perdiccas II and the Spartan Brasidas, as Thucydides tells. Around Lake Ohrid lived peoples that the ancient writers called the Enchelei and the Dassaretae, whose main centre was Lychnidos. The princely graves at Trebeništa, with gold funerary masks, bronze vessels and imported luxury goods of the 6th century BC, show how rich and well connected their elites were. Further east, Herodotus places the Brygians, whom ancient tradition linked with the Phrygians of Anatolia, in the country around Mount Bermion, where the 'gardens of Midas' were said to lie.
Who were these peoples?
The languages of the Paeonians, Lyncestae, Brygians and the Ohrid lake peoples are known only from a few names, so their ethnic labels are uncertain. Ancient authors sometimes call the Lyncestae and Pelagonians 'Macedonians' of the upper country, sometimes Illyrians or Epirotes; the Paeonians have been seen as related to Thracians, Illyrians or Phrygians. Modern Albanian, Bulgarian, Greek, Macedonian and Serbian scholarship has at times read these peoples into national narratives. The safest statement is that the region was a meeting ground of several Balkan cultures, open to the Aegean through the Vardar corridor and to the Adriatic through the Ohrid lake basin, long before any of today's nations existed.
Into the Macedonian kingdom
The independence of these peoples ended in the middle of the 4th century BC. After defeating the Illyrian king Bardylis in 358 BC, Philip II joined Lyncestis, Pelagonia and the other upland cantons to his kingdom, forced the Paeonian king to accept Macedonian overlordship, and secured the region by founding Heraclea Lyncestis. Paeonian kings kept their title and coinage for some decades, and local elites entered the Macedonian army and court. From this point the history of the land and the history of the Macedonian kingdom run together, which is where the next era begins.
Првите земјоделци
Земјоделството стигнало на централниот Балкан од Анадолија и Егејот на почетокот на VII милениум п.н.е., а речните сливови на денешна Северна Македонија биле меѓу првите делови на Европа што го прифатиле. Археолозите ги групираат раните села во областа на Вардар и Овче Поле во културната група Анзабегово-Вршник, наречена по два клучни локалитета. Во Тумба Маџари во Скопје луѓето живееле повеќе од илјада години, од околу 6000 до 4300 година п.н.е., во куќи од плетер и кал околу централен отворен простор. Одгледувале пченица и јачмен, чувале овци, кози и говеда и правеле сликана керамика. Нивните најупечатливи изработки се глинените модели на куќи и жртвениците над кои се издига стилизирана женска фигура, која најчесто се нарекува „Голема мајка“. Слични фигури од Говрлево и од други локалитети покажуваат дека овие заедници ги поврзувал заеднички систем на верувања, а денес тие се симболи на длабокото минато за луѓето во земјата.
Бронзенодопски светилишта и езерски села
Во бронзеното време (приближно 3000-1100 п.н.е.) населбите се поместиле кон ридските врвови и езерските брегови, металургијата се проширила, а растеле и далечните врски со Егејот и Подунавјето. Ридот Кокино кај Куманово покажува како ваквите заедници го означувале светиот простор. Од околу XIX век п.н.е. луѓето оставале керамика, калапи и дарови во пукнатините на карпестиот врв. Во 2001 година археологот Јовица Станковски го идентификувал локалитетот, а заедно со физичарот Ѓоре Ценев изнел теза дека засеците во карпата го врамуваат изгрејсонцето во време на солстициумите и рамнодениците. Астрономското толкување сè уште е предмет на расправа, но Кокино несомнено е едно од најважните бронзенодопски светилишта на Балканот и од 2009 година се наоѓа на Прелиминарната листа на УНЕСКО.
На Охридското Езеро се гледа поинаков начин на живот. Во Заливот на коските кај Градиште, едно село стоело на илјадници дабови колци побиени во плиткото езерско дно, приближно меѓу 1200 и 700 година п.н.е. Подводната археологија ги открила неговата керамика, алатите и животинските коски по кои заливот го добил името. Реконструираните куќи на „Музејот на вода“ денес им нудат на посетителите една од најјасните слики за праисторискиот секојдневен живот во регионот.
Железнодопски поглаварства и именувани народи
Со железното време (од околу 1100 п.н.е.) во грчките списи се појавуваат и првите имиња на народите. Средното течение на Вардар (Аксиос) било земјата на Пеонците, кои уште Хомер ги наведува меѓу сојузниците на Троја. Тие имале кралеви, градови како Вилазора кај Свети Николе и Астибо (Штип), а во IV век п.н.е. и сопствени сребрени пари. На југозапад, Пелагониското Поле и височините околу Битола им припаѓале на Пелагонците и Линкестите, чии владетели понекогаш биле независни, а понекогаш сојузници на аргеадските кралеви од Долна Македонија. Во 423 година п.н.е. Арабеј Линкестиски го одбил заедничкиот напад на Пердика II и Спартанецот Брасида, како што раскажува Тукидид. Околу Охридското Езеро живееле народи што античките автори ги нарекувале Енхелејци и Дасарети, чие главно средиште бил Лихнид. Кнежевските гробови во Требеништа, со златни посмртни маски, бронзени садови и увезени луксузни предмети од VI век п.н.е., покажуваат колку биле богати и поврзани нивните елити. Подалеку на исток Херодот ги сместува Бригите, кои античкото предание ги поврзувало со Фригијците од Анадолија, во областа околу планината Бермион, каде што, според преданието, се наоѓале „градините на Мида“.
Кои биле овие народи?
Јазиците на Пеонците, Линкестите, Бригите и езерските народи околу Охрид се познати само од неколку имиња, па нивните етнички ознаки не се сигурни. Античките автори понекогаш ги нарекуваат Линкестите и Пелагонците „Македонци“ од горната земја, а понекогаш Илири или Епирци; Пеонците се гледани како сродни со Тракијците, Илирите или Фригијците. Современата албанска, бугарска, грчка, македонска и српска наука на моменти ги вклопувала овие народи во своите национални наративи. Најсигурно е да се каже дека регионот бил место на средба на повеќе балкански култури, отворен кон Егејот преку вардарскиот коридор и кон Јадранот преку охридскиот езерски басен, долго пред да постои која било од денешните нации.
Во рамките на Македонското Кралство
Независноста на овие народи завршила во средината на IV век п.н.е. Откако го победил илирскиот крал Бардил во 358 година п.н.е., Филип II ги приклучил Линкестида, Пелагонија и другите планински области кон своето кралство, го принудил пеонскиот крал да ја признае македонската врховна власт и го обезбедил регионот со основањето на Хераклеја Линкестиска. Пеонските кралеви ги задржале титулата и парите уште неколку децении, а локалните елити влегле во македонската војска и двор. Од тој момент историјата на земјата и историјата на Македонското Кралство течат заедно, и тука започнува следниот период.
