A frontier province in crisis
In late antiquity Macedonia was a well-connected part of the Roman and early Byzantine world. The Via Egnatia linked the Adriatic port of Dyrrhachium with Thessalonica and Constantinople, and towns such as Heraclea Lyncestis near Bitola, Stobi on the Vardar and Lychnidos (Ohrid) had bishops, basilicas and mosaics. From the 570s onwards this system came under severe strain. Byzantium was fighting Persia in the east, plague had reduced the population, and the Danube frontier was breached repeatedly by the Avars and by the Slavs who moved with them or independently. Many towns of the interior shrank, moved to hilltops or were abandoned, and by the early 7th century imperial authority in most of inland Macedonia had collapsed.
The Sklavinias of Macedonia
The Slavs who settled the plains and river valleys did not create a single kingdom. Byzantine authors describe a patchwork of tribal territories that they called Sklavinias, each under its own leaders. The Miracles of Saint Demetrius, a collection compiled in Thessalonica in the 7th century, names several groups in Macedonia: the Drugubites in the plains west of Thessalonica, the Sagudates, the Rhynchines near the Chalkidiki, the Strymonites on the Struma, and the Berzites and Velegezites further inland and to the south. These tribes farmed, raised livestock, built dugout boats and could unite for war. Around 615–618 they besieged Thessalonica, and again in 676–678 after the Byzantines executed Perbund, king of the Rhynchines. The city held out, but its survival depended on the walls, on supplies by sea and, in the eyes of its citizens, on its patron saint. For Macedonian historiography this period is the formative moment when the Slavic population that would later become the Macedonian people established itself on the land, mixing with the surviving local population of Romans, Greeks and older Balkan peoples.
Neighbours and newcomers
Macedonia lay between several powers. The Avar khaganate to the north directed or exploited Slavic raids. In the 670s or 680s Kuver brought the Sermesianoi, a population of Bulgars and descendants of Byzantine captives, into Pelagonia and tried to seize Thessalonica. After 681 the Bulgar state founded by Asparuh north of the Balkan mountains became a permanent factor. Byzantium, meanwhile, slowly regained the initiative. Justinian II marched to Thessalonica in 688–689 and resettled thousands of Slavs in Asia Minor, and the eunuch Staurakios campaigned against the Sklavinias in 783. In the early 9th century the empire created the themes of Thessalonica and Strymon, military-administrative provinces that brought the coastal and southern Slavs under tax collectors, garrisons and bishops. The Slavs of the interior, especially in the upper Vardar, Pelagonia and the Ohrid–Prespa lakes, remained largely outside imperial control. From the 830s and 840s the Bulgarian khans extended their rule over much of this inland region.
Christianity and literacy
Christianity had never disappeared completely from Macedonia. Bishops continued in Thessalonica and along the coast, and contacts through trade, captivity and military service brought many Slavs into contact with the church. A decisive step came in 864–865, when Khan Boris accepted baptism from Constantinople and made Christianity the official religion of a realm that by then included much of western and central Macedonia. The problem that remained was language: the liturgy was celebrated in Greek, which most Slavs did not understand. The answer came from Thessalonica itself. The brothers Constantine (Cyril) and Methodius, who had grown up among Slavic speakers there, created an alphabet and a written language for the Slavs in 863. When their disciples were expelled from Moravia in 885, they found refuge in Boris's realm, and two of them, Clement and Naum, were sent to Macedonia. This sets the stage for the next era.
How historians read this period
Sources for these centuries are few and almost all Byzantine. They describe Slavs from the outside, often as enemies, and give only fragments of their internal life. Archaeology, place names and the later linguistic map fill in some gaps. Historians disagree on the scale of the settlement, on how much of the older population survived, and on how to describe the Bulgar presence in the 9th century. Macedonian historiography stresses the continuity of the Slavic tribes of Macedonia and their distinct regional identity; Bulgarian historiography stresses their integration into the Bulgarian state; Greek historiography emphasises the survival of Greek-speaking urban centres and the eventual Hellenisation of the southern Slavs. A careful student should treat terms such as 'Macedonian', 'Bulgarian' or 'Greek' as they were used at the time, not in their modern national sense.
Погранична провинција во криза
Во доцната антика Македонија била добро поврзан дел од римскиот и рановизантискиот свет. Виа Егнатија го поврзувала јадранското пристаниште Драч со Солун и Цариград, а градовите како Хераклеја Линкестиска кај Битола, Стоби на Вардар и Лихнид (Охрид) имале епископи, базилики и мозаици. Од 570-тите години овој систем се нашол под силен притисок. Византија војувала со Персија на исток, чумата го намалила населението, а дунавската граница постојано ја пробивале Аварите и Словените, кои се движеле заедно со нив или самостојно. Многу градови во внатрешноста се смалиле, се преселиле на ридови или биле напуштени, а до почетокот на VII век царската власт во поголемиот дел од внатрешна Македонија се распаднала.
Склавиниите во Македонија
Словените што се населиле во полињата и речните долини не создале едно единствено кралство. Византиските автори опишуваат мозаик од племенски области што ги нарекувале склавинии, секоја под свои водачи. „Чудата на свети Димитрија“, збирка составена во Солун во VII век, наведува неколку групи во Македонија: Драгувитите во полињата западно од Солун, Сагудатите, Ринхините на Халкидики, Струмјаните на Струма, како и Брсјаците и Велегезитите подлабоко во внатрешноста и на југ. Овие племиња се занимавале со земјоделство и сточарство, граделе моноксили и можеле да се обединат за војна. Околу 615–618 година го опседнале Солун, а повторно во 676–678 година, откако Византијците го погубиле Пребонд, кралот на Ринхините. Градот издржал, но неговиот опстанок зависел од ѕидините, од снабдувањето по море и, според граѓаните, од неговиот заштитник. За македонската историографија ова е времето на формирање, кога словенското население што подоцна ќе стане македонски народ се вкоренува на земјата, мешајќи се со преживеаното месно население од Ромеи, Грци и постари балкански народи.
Соседи и дојденци
Македонија лежела меѓу неколку сили. Аварскиот каганат на север ги насочувал или ги искористувал словенските упади. Во 670-тите или 680-тите години Кувер ги довел Сермесијаните, население од Бугари и потомци на византиски заробеници, во Пелагонија и се обидел да го освои Солун. По 681 година бугарската држава основана од Аспарух северно од Балканските Планини станува постојан фактор. Византија, пак, полека ја враќа иницијативата. Јустинијан II стигнува до Солун во 688–689 година и преселува илјадници Словени во Мала Азија, а евнухот Ставракиј води поход против склавиниите во 783 година. Во почетокот на IX век царството ги создава темите Солун и Стримон, воено-управни провинции што ги ставаат крајбрежните и јужните Словени под даночни собирачи, гарнизони и епископи. Словените во внатрешноста, особено во горното Повардарие, Пелагонија и околу Охридското и Преспанското Езеро, во голема мера остануваат надвор од царската власт. Од 830-тите и 840-тите години бугарските канови ја прошируваат својата власт врз голем дел од оваа внатрешна област.
Христијанство и писменост
Христијанството никогаш целосно не исчезнало од Македонија. Епископите опстојувале во Солун и по крајбрежјето, а контактите преку трговијата, заробеништвото и воената служба довеле многу Словени во допир со црквата. Одлучувачки чекор е направен во 864–865 година, кога канот Борис примил крштевање од Цариград и го прогласил христијанството за официјална вера во државата што тогаш опфаќала голем дел од западна и централна Македонија. Останал проблемот со јазикот: богослужбата се вршела на грчки, кој повеќето Словени не го разбирале. Одговорот дошол токму од Солун. Браќата Константин (Кирил) и Методиј, кои пораснале меѓу словенските говорници таму, во 863 година создале писмо и писмен јазик за Словените. Кога нивните ученици биле протерани од Моравија во 885 година, тие нашле прибежиште во државата на Борис, а двајца од нив, Климент и Наум, биле испратени во Македонија. Со тоа се создадени условите за следната епоха.
Како историчарите го читаат ова време
Изворите за овие векови се малубројни и речиси сите се византиски. Тие ги опишуваат Словените однадвор, често како непријатели, и даваат само делчиња од нивниот внатрешен живот. Археологијата, топонимите и подоцнежната јазична карта пополнуваат дел од празнините. Историчарите не се согласуваат за обемот на населувањето, за тоа колку од постарото население опстанало и како да се опише бугарското присуство во IX век. Македонската историографија го нагласува континуитетот на словенските племиња во Македонија и нивниот посебен регионален идентитет; бугарската ја нагласува нивната интеграција во бугарската држава; грчката го истакнува опстанокот на грчкојазичните градски средишта и подоцнежната хеленизација на јужните Словени. Внимателниот студент треба поимите „македонски“, „бугарски“ или „грчки“ да ги толкува онака како што се користеле во тоа време, а не во нивната современа национална смисла.
