The Thessalonian brothers and their disciples
The age begins with a mission. In 863 the brothers Constantine-Cyril and Methodius of Thessalonica went to Great Moravia with an alphabet, Glagolitic, created for the Slavonic speech they knew from their home region, and with the first translations of the Gospels and the liturgy. Their work met hostility from the Frankish clergy, and after Methodius died in 885 his disciples were imprisoned and driven out. Clement, Naum and Angelarius crossed the Danube into the realm of Boris I, who welcomed them as the means to build a church that used the language of his subjects rather than Greek.
Clement, Naum and the Ohrid Literary School
In 886 Boris sent Clement to Kutmichevitsa, a province in south-western Macedonia that included Ohrid and Devol. For seven years Clement taught clergy and laymen; his Greek biographer, Archbishop Theophylact of Ohrid, reports some 3,500 pupils. He composed sermons, hymns and saints' lives, translated service books and, many scholars believe, contributed to the shift from Glagolitic towards the simpler Cyrillic script. In 893 he became bishop of Drembica or Velika, the first bishop to preach in Slavonic, and built the monastery of St Panteleimon on Plaošnik. Naum, who had worked at Pliska and Preslav, took over the teaching in Ohrid and in 905 founded the monastery on the southern shore of the lake that bears his name. The Ohrid school produced manuscripts that circulated from Kyiv to Dalmatia, and for Macedonians it marks the beginning of their literary tradition. Not every movement of the period was orthodox: in the mid-10th century the priest Bogomil spread a dualist teaching that rejected church and state hierarchies, and the Bogomils, also called Babuni in Macedonia, became a lasting dissenting current.
Samuel's state
After Byzantium under John Tzimiskes annexed the eastern Bulgarian lands in 971, the four sons of the count Nicholas, the Comitopuli, led the resistance in the west. Samuel, the survivor among them, defeated Basil II at the Gates of Trajan in 986 and built a state that stretched from the Danube to Thessaly and the Adriatic. Its centre lay in Macedonia, first at Prespa, where he built the basilica of St Achillius, and then at Ohrid, seat of its patriarch. In 997 Samuel took the title of tsar. From 1001 Basil II wore the state down fortress by fortress, taking Skopje in 1004. The decisive blow fell at Kleidion on Belasica on 29 July 1014: the army was surrounded and, according to Skylitzes, thousands of captives were blinded. Samuel died at Prespa on 6 October 1014. His son Gavril Radomir won at Strumica but was murdered in 1015 by his cousin Ivan Vladislav, who fought on until he fell before Dyrrhachium in February 1018. Ohrid surrendered that year. The character of this state is the most debated question of the era: Macedonian historiography regards it as a distinct state centred on Macedonia, while Bulgarian and most international scholarship regard it as the last phase of the First Bulgarian Empire, as its contemporaries called its rulers Bulgarians.
The Archbishopric of Ohrid
Basil II did not abolish the church he had conquered. By charters of 1019 and 1020 he made it an autocephalous archbishopric with its seat at Ohrid and confirmed its dioceses. The first archbishop, John of Debar, was a local Slav, but his successors were mostly Greeks from Constantinople, among them Leo, who built and painted the cathedral of St Sophia, and the scholar Theophylact. Greek became the language of the hierarchy, while Slavonic survived in parish life and monasteries. The archbishopric outlived the empire that founded it and remained a major institution until 1767.
Revolts, Serbian rule and the Prilep kingdom
Heavy taxes and the memory of independence fed new risings. In 1040–1041 Peter Delyan, who claimed descent from Samuel, was proclaimed tsar in Belgrade and his revolt swept across Macedonia before it was crushed near Ostrovo. In 1072 Georgi Voiteh and the nobles of Skopje raised Constantine Bodin as tsar in Prizren; this revolt too failed. In the following centuries Normans, Crusaders, the Second Bulgarian Empire, Epirus and Nicaea fought over Macedonia, and in 1282 King Milutin of Serbia took Skopje. Stefan Dušan was crowned emperor there in 1346, and much of Macedonia flourished as a land of monasteries such as Lesnovo and Marko's Monastery. After Dušan's death his empire fragmented; King Vukašin and his son Marko ruled from Prilep. The Ottoman victory on the Maritsa in 1371 ended this world, though Krali Marko lived on in folk poetry as the greatest hero of the Balkan epic.
Солунските браќа и нивните ученици
Епохата започнува со една мисија. Во 863 година браќата Константин-Кирил и Методиј од Солун заминуваат во Велика Моравија со писмо, глаголицата, создадено за словенскиот говор што го знаеле од родниот крај, и со првите преводи на Евангелието и богослужбата. Нивната работа наидува на непријателство од франкското свештенство, а по смртта на Методиј во 885 година неговите ученици се затворени и протерани. Климент, Наум и Ангелариј го преминуваат Дунав и стигнуваат во државата на Борис I, кој ги пречекува како средство за изградба на црква што ќе го користи јазикот на неговите поданици наместо грчкиот.
Климент, Наум и Охридската книжевна школа
Во 886 година Борис го испраќа Климент во Кутмичевица, област во југозападна Македонија што ги опфаќала Охрид и Девол. Седум години Климент поучува свештеници и мирјани; неговиот грчки животописец, архиепископот Теофилакт Охридски, наведува околу 3.500 ученици. Тој пишува поуки, химни и житија, преведува богослужбени книги и, според многу научници, придонесува за преминот од глаголицата кон поедноставната кирилица. Во 893 година станува епископ Дремвички или Велички, првиот епископ што проповеда на словенски јазик, и го гради манастирот Св. Пантелејмон на Плаошник. Наум, кој работел во Плиска и Преслав, ја презема наставата во Охрид и во 905 година го основа манастирот на јужниот брег на езерото што го носи неговото име. Охридската школа создава ракописи што кружат од Киев до Далмација, а за Македонците таа го означува почетокот на нивната книжевна традиција. Не секое движење од тоа време било правоверно: во средината на X век попот Богомил шири дуалистичко учење што ги отфрла црковните и државните хиерархии, а богомилите, во Македонија наречени и бабуни, стануваат трајна еретичка струја.
Самуиловата држава
Откако Византија под Јован Цимискиј ги анектира источните бугарски земји во 971 година, четирите синови на комитот Никола, Комитопулите, го предводат отпорот на запад. Самуил, преживеаниот меѓу нив, го поразува Василиј II кај Трајановите Порти во 986 година и гради држава што се протега од Дунав до Тесалија и Јадранот. Нејзиното средиште е во Македонија, најнапред во Преспа, каде што ја гради базиликата Св. Ахил, а потоа во Охрид, седиштето на нејзиниот патријарх. Во 997 година Самуил ја презема титулата цар. Од 1001 година Василиј II ја исцрпува државата тврдина по тврдина и во 1004 година го зазема Скопје. Одлучувачкиот удар доаѓа кај Кључ на Беласица на 29 јули 1014 година: војската е опкружена и, според Скилица, илјадници заробеници се ослепени. Самуил умира во Преспа на 6 октомври 1014 година. Неговиот син Гаврил Радомир победува кај Струмица, но во 1015 година е убиен од братучедот Јован Владислав, кој се бори сè додека не загинува пред Драч во февруари 1018 година. Охрид се предава истата година. Карактерот на оваа држава е најспорното прашање на епохата: македонската историографија ја смета за посебна држава со средиште во Македонија, додека бугарската и поголемиот дел од меѓународната наука ја сметаат за последна фаза на Првото бугарско царство, бидејќи современиците нејзините владетели ги нарекувале бугарски.
Охридската архиепископија
Василиј II не ја укинува црквата што ја освоил. Со повелби од 1019 и 1020 година ја прави автокефална архиепископија со седиште во Охрид и ги потврдува нејзините епархии. Првиот архиепископ, Јован Дебранин, бил домороден Словен, но неговите наследници главно биле Грци од Цариград, меѓу нив Лав, кој ја изградил и изживописал соборната црква Св. Софија, и учениот Теофилакт. Грчкиот јазик станува јазик на хиерархијата, додека словенскиот опстојува во парохискиот живот и манастирите. Архиепископијата го надживува царството што ја основало и останува голема институција сè до 1767 година.
Востанија, српска власт и Прилепското кралство
Тешките даноци и споменот за независноста поттикнуваат нови востанија. Во 1040–1041 година Петар Делјан, кој тврдел дека потекнува од Самуил, е прогласен за цар во Белград, а неговото востание ја зафаќа Македонија пред да биде задушено кај Острово. Во 1072 година Ѓорѓи Војтех и скопските благородници го прогласуваат Константин Бодин за цар во Призрен; и ова востание пропаѓа. Во следните векови Нормани, крстоносци, Второто бугарско царство, Епир и Никеја војуваат за Македонија, а во 1282 година српскиот крал Милутин го зазема Скопје. Стефан Душан таму е крунисан за цар во 1346 година, а голем дел од Македонија процутува како земја на манастири како Лесново и Марковиот манастир. По смртта на Душан неговото царство се распаѓа; кралот Волкашин и неговиот син Марко владеат од Прилеп. Османлиската победа на Марица во 1371 година го завршува овој свет, но Крале Марко продолжува да живее во народната поезија како најголемиот јунак на балканскиот еп.
