The alliance against the empire
In 1912 Serbia, Bulgaria, Greece and Montenegro formed the Balkan League. The Serbian-Bulgarian treaty of March 1912 already divided Macedonia, on paper, into a Serbian zone, a Bulgarian zone and a 'contested zone' to be arbitrated by the Russian tsar. The allies declared war on the Ottoman Empire in October 1912. Many Macedonians, including IMRO bands and volunteers of the Macedonian-Adrianople Volunteer Corps in the Bulgarian army, joined the fighting in the hope that the end of Ottoman rule would bring freedom.
The First Balkan War in Macedonia
The Serbian army defeated the Ottoman Vardar Army at Kumanovo on 23–24 October 1912 and took Skopje days later. The Greek army reached Thessaloniki, which surrendered on 8 November, a few hours ahead of the Bulgarians. Serbian forces broke the last Ottoman resistance at Bitola on 16–19 November. By the end of the year five centuries of Ottoman rule in Macedonia were over. The new authorities, however, began at once to treat the occupied areas as national territory. They closed rival schools and churches, demanded that the population declare itself Serbian or Greek, and expelled or mistreated those who refused.
Macedonian voices against partition
Some Macedonians protested. In St Petersburg the Macedonian colony around Dimitrija Čupovski sent a memorandum on 1 March 1913 to the British Foreign Secretary and the ambassadors at the London peace conference, and another appeal to the Balkan governments on 7 June. They asked that Macedonia be preserved as an independent state within its natural and ethnic borders, under the slogan 'Macedonia for the Macedonians'. Their newspaper 'Makedonskij Golos' argued that Macedonians were a people distinct from their neighbours. These appeals had little effect on the Great Powers. They nonetheless remain an early explicit claim to Macedonian statehood.
The Second Balkan War, Bucharest and the Carnegie inquiry
Quarrels over the spoils led to a second war. In June 1913 IMRO-led insurgents rose against Serbian rule in Tikveš, and on 29–30 June Bulgaria attacked its former allies. Its armies were defeated by the Serbs on the Bregalnica and by the Greeks at Kilkis (Kukuš), while Romania and the Ottoman Empire also entered the war. The Treaty of Bucharest of 10 August 1913 fixed the partition. Greece took the largest share, Aegean Macedonia with Thessaloniki. Serbia took Vardar Macedonia. Bulgaria received only Pirin Macedonia, and a small area passed to Albania. In September 1913 IMRO and Albanian leaders rose together against Serbian rule in Debar, Struga and Ohrid, but the rising was crushed within weeks. For Macedonians, 10 August became the date that symbolises the division of their homeland.
In 1913 the Carnegie Endowment for International Peace sent an international commission to the region. Its report, published in 1914, documented killings of prisoners and civilians, burned villages, rape, looting and the forced 'conversion' of whole communities from one national label to another, committed by all the armies involved. It also recorded the flight of refugees of every faith. The report remains one of the most important independent sources on how the partition was carried out, and on why the population of Macedonia remembered 'liberation' with deep ambivalence.
The Macedonian Front, 1915–1918
The First World War brought the fighting back. In October 1915 Bulgaria joined the Central Powers and occupied Vardar Macedonia, while Allied armies landed at Thessaloniki. For three years a front line ran from Lake Ohrid and Bitola across the Nidže and Kožuf mountains to Lake Dojran. In September 1916 Serbian troops took the peak of Kajmakčalan, and in November the Allies captured Bitola, which was then shelled for two years. Macedonian men were conscripted by the Bulgarian, Serbian and Greek armies and often fought one another. Civilians suffered requisitions, deportations and disease. On 15 September 1918 Serbian and French divisions under General Franchet d'Espèrey broke through at Dobro Pole. The Bulgarian front collapsed, and on 29 September Bulgaria signed the Armistice of Salonica.
The legacy of 1913–1918
The post-war treaties of 1919–20 confirmed the 1913 partition with minor changes. Vardar Macedonia entered the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes as 'South Serbia', where the Macedonian language and name were not recognised. Aegean Macedonia was resettled with Greek refugees from Asia Minor after 1923, and Pirin Macedonia became a base for IMRO's later struggles. Greek and Serbian historiography describe 1912–13 as national liberation, and Bulgarian historiography describes the outcome as a national catastrophe. Macedonian historiography sees it as the partition of one land and people, which shaped the Macedonian Question for the rest of the century.
Сојузот против империјата
Во 1912 година Србија, Бугарија, Грција и Црна Гора го формирале Балканскиот сојуз. Српско-бугарскиот договор од март 1912 година веќе ја делел Македонија, на хартија, на српска зона, бугарска зона и „спорна зона“ за која требало да арбитрира рускиот цар. Сојузниците ѝ објавиле војна на Османлиската Империја во октомври 1912 година. Многу Македонци, вклучително и четите на ВМРО и доброволците од Македонско-одринското ополчение во бугарската војска, се приклучиле на борбите надевајќи се дека крајот на османлиската власт ќе донесе слобода.
Првата балканска војна во Македонија
Српската војска ја поразила османлиската Вардарска армија кај Куманово на 23–24 октомври 1912 година и неколку дена подоцна го зазела Скопје. Грчката војска стигнала до Солун, кој капитулирал на 8 ноември, неколку часа пред Бугарите. Српските сили го скршиле последниот османлиски отпор кај Битола на 16–19 ноември. До крајот на годината петвековната османлиска власт во Македонија завршила. Новите власти, сепак, веднаш почнале окупираните области да ги третираат како национална територија. Ги затворале ривалските училишта и цркви, барале од населението да се изјасни како српско или грчко и ги протерувале или малтретирале оние што одбивале.
Македонски гласови против поделбата
Некои Македонци протестирале. Во Санкт Петербург македонската колонија околу Димитрија Чуповски на 1 март 1913 година испратила меморандум до британскиот министер за надворешни работи и до амбасадорите на Лондонската мировна конференција, а на 7 јуни нов апел до балканските влади. Тие барале Македонија да биде зачувана како независна држава во своите природни и етнички граници, под паролата „Македонија на Македонците“. Нивниот весник „Македонскиј голос“ тврдел дека Македонците се народ различен од соседите. Овие апели имале мал ефект врз големите сили. Сепак, тие остануваат рано јасно барање за македонска државност.
Втората балканска војна, Букурешт и Карнегиевата истрага
Расправиите околу пленот довеле до втора војна. Во јуни 1913 година востаниците предводени од ВМРО се кренале против српската власт во Тиквешијата, а на 29–30 јуни Бугарија ги нападнала своите поранешни сојузници. Нејзините армии биле поразени од Србите на Брегалница и од Грците кај Кукуш, а во војната влегле и Романија и Османлиската Империја. Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година ја утврдил поделбата. Грција го зела најголемиот дел, Егејска Македонија со Солун. Србија ја зела Вардарска Македонија. Бугарија добила само Пиринска Македонија, а мала област ѝ припаднала на Албанија. Во септември 1913 година ВМРО и албанските водачи заеднички се кренале против српската власт во Дебар, Струга и Охрид, но востанието било задушено за неколку недели. За Македонците 10 август станал датум што ја симболизира поделбата на нивната татковина.
Во 1913 година Карнегиевата фондација за меѓународен мир испратила меѓународна комисија во регионот. Нејзиниот извештај, објавен во 1914 година, документирал убиства на заробеници и цивили, изгорени села, силувања, грабежи и присилно „преведување“ на цели заедници од една во друга национална припадност, што ги извршиле сите вклучени војски. Забележано е и бегството на бегалци од сите вери. Извештајот останува еден од најважните независни извори за тоа како била спроведена поделбата и зошто населението на Македонија „ослободувањето“ го паметело со длабока двојност.
Македонскиот фронт, 1915–1918
Првата светска војна ги вратила борбите. Во октомври 1915 година Бугарија им се приклучила на Централните сили и ја окупирала Вардарска Македонија, додека сојузничките армии се истовариле во Солун. Три години фронтот минувал од Охридското Езеро и Битола, преку планините Ниџе и Кожуф, до Дојранското Езеро. Во септември 1916 година српските војници го зазеле врвот Кајмакчалан, а во ноември сојузниците ја зазеле Битола, која потоа две години била гранатирана. Македонските мажи биле мобилизирани во бугарската, српската и грчката војска и често се бореле едни против други. Цивилите страдале од реквизиции, депортации и болести. На 15 септември 1918 година српски и француски дивизии под командата на генералот Франше д’Еспере го пробиле фронтот кај Добро Поле. Бугарскиот фронт се урнал, а на 29 септември Бугарија го потпишала Солунското примирје.
Наследството од 1913–1918
Повоените договори од 1919–1920 година ја потврдиле поделбата од 1913 година со мали измени. Вардарска Македонија влегла во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците како „Јужна Србија“, каде што македонскиот јазик и име не биле признати. Егејска Македонија по 1923 година била населена со грчки бегалци од Мала Азија, а Пиринска Македонија станала база за подоцнежните борби на ВМРО. Грчката и српската историографија 1912–1913 година ја опишуваат како национално ослободување, а бугарската историографија исходот го опишува како национална катастрофа. Македонската историографија го гледа како поделба на една земја и еден народ, што го обликувало Македонското прашање до крајот на векот.
