A secret organisation in Thessaloniki
By the 1890s Macedonia was the most contested province of the Ottoman Empire. The reforms promised at Berlin had not come, and Bulgarian, Greek and Serbian schools and churches competed for the loyalty of the same villages. On 23 October 1893 (Old Style), in Thessaloniki, Dame Gruev, Hristo Tatarčev, Petar Poparsov, Andon Dimitrov, Hristo Batandžiev and Ivan Hadžinikolov founded a revolutionary organisation whose aim was political autonomy for Macedonia and the Adrianople region. Its names changed over the years, but it is remembered as the Internal Macedonian Revolutionary Organization, IMRO (VMRO). Unlike the committees financed from Sofia, its founders insisted that Macedonia must be freed by its own people. Its statutes opened membership to every inhabitant of the country, whatever his faith or nationality.
Delčev and the underground state
The organisation's strength came from teachers who travelled between villages. Goce Delčev, a teacher in Štip, became its most effective organiser and, with Gjorče Petrov, drafted statutes that divided the land into revolutionary districts, each with committees, couriers, secret courts, tax collection and armed bands (četi) led by voivodes. Jane Sandanski in the Serres district, Pitu Guli and Nikola Karev in Kruševo and many others built local networks. In 1897 the discovery of weapons at Vinica brought mass arrests. In 1901 Sandanski's band kidnapped the American missionary Ellen Stone and used the ransom to buy arms. The rival Supreme Committee in Sofia, backed by the Bulgarian court, repeatedly tried to take control of the movement and to provoke risings that would justify Bulgarian intervention. Delčev resisted these attempts.
The road to Ilinden
In January 1903 a congress in Thessaloniki voted for a general uprising that spring. Delčev opposed the decision, believing that the people were not yet armed or ready. In late April the Gemidžii, a small anarchist circle, bombed the Ottoman Bank and other targets in Thessaloniki, provoking repression. On 4 May Delčev himself was killed at Banica near Serres. At the Smilevo congress in May, the Bitola district under Dame Gruev fixed the uprising for St Elijah's Day and chose a General Staff of Gruev, Boris Sarafov and Anastas Lozančev.
The uprising and the Kruševo Republic
On 2 August 1903 the uprising began in the Bitola, Ohrid, Prespa, Kostur and Lerin regions, with smaller actions elsewhere in Macedonia. On 19 August the Adrianople district rose in Strandža. In Kruševo, insurgents under Nikola Karev and Pitu Guli took the town on 3 August and on 4 August proclaimed a republic with a government of Macedonians, Vlachs and Albanians, with Karev as president. A manifesto in the name of the provisional government appealed to the Muslim villagers to join the struggle against the common tyranny. The Republic lasted only ten days: on 12 August Pitu Guli and his band died defending Mečkin Kamen, and the next day Ottoman troops entered the town. By the autumn the uprising had been crushed. Many villages were burned, thousands of civilians were killed, and tens of thousands fled to Bulgaria.
After the defeat and the Young Turk revolution
Ilinden failed militarily but changed the diplomatic picture. Austria-Hungary and Russia imposed the Mürzsteg reform programme in October 1903, bringing foreign officers into the Ottoman gendarmerie. The neighbouring states sent their own armed bands into Macedonia. The Greek struggle of 1904–08 and the activity of Serbian četnici turned the countryside into a battlefield. Within the organisation, defeat sharpened a long-standing division. The left, federalist wing around Sandanski and the Serres group sought autonomy within a future Balkan federation. The right, centralist wing looked to Sofia. Gruev, who tried to hold the movement together, was killed in December 1906. Meanwhile, in 1903 Krste Misirkov published in Sofia 'On Macedonian Matters'. It called for a Macedonian literary language and national institutions separate from those of the neighbouring states.
In July 1908 officers of the Ottoman Third Army in Macedonia, led by Ahmed Niyazi of Resen, rose in revolt and forced the sultan to restore the constitution. For a few months Christians and Muslims celebrated together in Thessaloniki and Bitola. Sandanski's federalists came out of the mountains to take part in constitutional politics. But the new regime soon turned to centralisation and disarmament, and the hopes of 1908 faded. Within four years the Balkan states would settle the Macedonian Question by war.
Contested memory
North Macedonia regards IMRO's founders and the Ilinden insurgents as Macedonian national heroes and the Kruševo Republic as a forerunner of its statehood; Ilinden, 2 August, is its national day. Bulgaria regards the same people as Bulgarian revolutionaries and commemorates the Ilinden-Preobrazhenie Uprising as a Bulgarian national rising. Bulgarian historians point to self-identification as Bulgarians in many letters and memoirs. Macedonian historians point to the organisation's programme of autonomy and its slogan 'Macedonia for the Macedonians'. International scholars such as Keith Brown, Duncan Perry and Mercia MacDermott note that loyalties were layered and changing, and that the legacy is now shared and contested between two nations.
Тајна организација во Солун
Во 1890-тите Македонија била најоспоруваната провинција на Османлиската Империја. Реформите ветени во Берлин не дошле, а бугарските, грчките и српските училишта и цркви се натпреварувале за лојалноста на истите села. На 23 октомври 1893 година (по стар стил), во Солун, Даме Груев, Христо Татарчев, Петар Попарсов, Андон Димитров, Христо Батанџиев и Иван Хаџиниколов основале револуционерна организација со цел политичка автономија на Македонија и Одринско. Нејзините имиња се менувале со текот на годините, но таа се памети како Внатрешна македонска револуционерна организација, ВМРО. За разлика од комитетите финансирани од Софија, нејзините основачи инсистирале дека Македонија мора да ја ослободи сопствениот народ. Нејзиниот устав го отворал членството за секој жител на земјата, без разлика на вера или народност.
Делчев и илегалната држава
Силата на организацијата доаѓала од учителите што патувале од село до село. Гоце Делчев, учител во Штип, станал нејзиниот најуспешен организатор и, заедно со Ѓорче Петров, изготвил устав со кој земјата била поделена на револуционерни окрузи. Секој округ имал комитети, курири, тајни судови, собирање даноци и чети предводени од војводи. Јане Сандански во Серскиот округ, Питу Гули и Никола Карев во Крушево и многу други изградиле локални мрежи. Во 1897 година откривањето оружје во Виница довело до масовни апсења. Во 1901 година четата на Сандански ја грабнала американската мисионерка Елен Стоун и со откупот купила оружје. Ривалскиот Врховен комитет во Софија, поддржан од бугарскиот двор, постојано се обидувал да го преземе движењето и да предизвика востанија што би оправдале бугарска интервенција. Делчев им се спротивставувал на овие обиди.
Патот кон Илинден
Во јануари 1903 година конгрес во Солун гласал за општо востание таа пролет. Делчев се спротивставил на одлуката, сметајќи дека народот сè уште не е вооружен ниту подготвен. Кон крајот на април Гемиџиите, мала анархистичка група, ги минирале Отоманската банка и други цели во Солун, што предизвикало репресии. На 4 мај загинал и самиот Делчев, во Баница кај Сер. На Смилевскиот конгрес во мај, Битолскиот округ предводен од Даме Груев го определил востанието за Илинден и избрал Главен штаб составен од Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев.
Востанието и Крушевската Република
На 2 август 1903 година востанието започнало во Битолско, Охридско, Преспанско, Костурско и Леринско, со помали акции и на други места во Македонија. На 19 август се кренал Одринскиот округ во Странџа. Во Крушево востаниците под водство на Никола Карев и Питу Гули го зазеле градот на 3 август и на 4 август прогласиле република со влада од Македонци, Власи и Албанци, со Карев како претседател. Манифестот во името на привремената влада ги повикувал муслиманските селани да се приклучат во борбата против заедничката тиранија. Републиката траела само десет дена: на 12 август Питу Гули и неговата чета загинале бранејќи го Мечкин Камен, а следниот ден османлиската војска влегла во градот. До есента востанието било задушено. Многу села биле изгорени, илјадници цивили убиени, а десетици илјади избегале во Бугарија.
По поразот и Младотурската револуција
Илинден воено пропаднал, но ја променил дипломатската слика. Австро-Унгарија и Русија ја наметнале Мирцштегската реформска програма во октомври 1903 година, со која странски офицери влегле во османлиската жандармерија. Соседните држави испратиле свои вооружени чети во Македонија. Грчката вооружена акција во 1904–1908 година и дејството на српските четници го претвориле селото во бојно поле. Внатре во организацијата поразот ја заострил старата поделба. Левото, федералистичко крило околу Сандански и Серската група барало автономија во рамките на идна балканска федерација. Десното, централистичко крило гледало кон Софија. Груев, кој се обидувал да го одржи движењето обединето, загинал во декември 1906 година. Во меѓувреме, во 1903 година Крсте Мисирков ја објавил во Софија книгата „За македонцките работи“. Во неа тој повикал на македонски литературен јазик и национални институции одвоени од оние на соседните држави.
Во јули 1908 година офицери од Третата османлиска армија во Македонија, предводени од Ахмед Нијази од Ресен, се побуниле и го принудиле султанот да го обнови уставот. Неколку месеци христијаните и муслиманите заедно славеле во Солун и Битола. Федералистите на Сандански слегле од планините за да учествуваат во уставната политика. Но новиот режим набрзо се свртел кон централизација и разоружување, и надежите од 1908 година згаснале. За четири години балканските држави ќе го решат Македонското прашање со војна.
Спорно паметење
Северна Македонија ги смета основачите на ВМРО и илинденските востаници за македонски национални херои, а Крушевската Република за претходница на својата државност; Илинден, 2 август, е нејзин државен празник. Бугарија истите луѓе ги смета за бугарски револуционери и го одбележува Илинденско-Преображенското востание како бугарско национално востание. Бугарските историчари укажуваат на изјаснувањето како Бугари во многу писма и мемоари. Македонските историчари укажуваат на програмата за автономија на организацијата и на паролата „Македонија на Македонците“. Меѓународни научници како Кит Браун, Данкан Пери и Мерсија Макдермот забележуваат дека лојалностите биле слоевити и променливи и дека наследството денес е заедничко и спорно меѓу два народа.
