A church without its see
For most of the Ottoman period the Orthodox Christians of Macedonia belonged to the Archbishopric of Ohrid, a church whose roots reached back to the age of Clement and Naum and to Tsar Samuel. In 1767 the sultan, at the request of the Patriarchate of Constantinople, abolished it. Its dioceses passed to the Patriarch, and for the next century bishops, liturgy and schooling in the towns were largely Greek. For merchants and townspeople Greek was the language of trade and education; for villagers the Slavic speech of home remained the everyday language. This gap between a Greek-speaking elite and a Slavic-speaking majority is the background against which the Macedonian revival must be understood.
Monks who wrote as people spoke
The first sign of change came from the monasteries. Joakim Krčovski, a priest and teacher active in Kratovo, Kriva Palanka and Štip, printed five small religious books in Buda between 1814 and 1819. Kiril Pejčinović, abbot of Marko's Monastery and later restorer of the Lešok monastery near Tetovo, followed with 'Ogledalo' in 1816 and 'Utešenie grešnim' in 1840. Their purpose was religious: to teach ordinary believers in words they understood. But by writing in forms close to the dialects of north-eastern and north-western Macedonia rather than in Church Slavonic, they began a vernacular written tradition. The printing press founded in Thessaloniki by Teodosij Sinaitski in the 1830s showed that Slavic books could also be produced inside the Ottoman Empire.
Teachers, folklore and the revival of the Slavic school
From the 1840s a new generation of teachers took the movement into the towns. Dimitar Miladinov of Struga, educated in Greek schools, was encouraged by the Russian Slavist Viktor Grigorovič to turn towards Slavic teaching. With his brother Konstantin he gathered hundreds of folk songs, published in Zagreb in 1861 with the support of Bishop Strossmayer. Their arrest and death in a Constantinople prison in 1862 gave the revival its first martyrs. Konstantin's poem 'Longing for the South' became its most loved text. Around them gathered Grigor Prličev of Ohrid, who had won the Athens poetry prize in Greek in 1860 and then chose to serve the Slavic cause; Kuzman Šapkarev, who wrote readers for schools; and Partenija Zografski of Galičnik, who argued that the Macedonian dialects should share in forming a common written language. Šapkarev's insistence on a language that people in Macedonia could understand, and the hostile reaction it drew from Bulgarian critics, show that a sense of Macedonian linguistic difference was already present.
Church struggle and the Exarchate
The campaign for Slavic schools was tied to a campaign against Greek bishops. In 1870 the Ottoman government created the Bulgarian Exarchate, a separate Slavic church. In 1874 the dioceses of Skopje and Ohrid voted to join it. For many Macedonians the Exarchate meant liturgy and schools in a Slavic language. Yet it also brought Macedonia into the orbit of Bulgarian national politics, and villages and even families split between Exarchists and Patriarchists. Some Macedonian activists of the time called instead for the restoration of the Archbishopric of Ohrid as a church of their own, an idea that would return in the twentieth century.
Uprisings and the Great Powers
Armed resistance also appeared. In May 1876 rebels led by Dimitar Pop Georgiev Berovski rose at Razlovci in Maleševo, and in October 1878 a larger rising broke out at Kresna. In March 1878 Russia's Treaty of San Stefano had assigned most of Macedonia to a new Bulgarian state. In July the Congress of Berlin cancelled this and left Macedonia within the Ottoman Empire, with only a promise of reforms that was never kept. From then on Bulgaria, Greece and Serbia competed to win the population through churches, schools and propaganda. This contest became known as the Macedonian Question.
How to read this period
How this generation should be named is one of the most disputed issues in Balkan historiography. Almost all its writers used the word 'Bulgarian' for their language and often for themselves, and Bulgarian scholarship counts them as part of the Bulgarian revival. Macedonian scholarship points to the Macedonian dialect base of their work, to their regional loyalties and to the friction with Sofia over the literary language, and regards them as the founders of Macedonian literature. Many international historians stress that modern national identities in Macedonia were still forming and that labels such as 'Bulgarian' and 'Macedonian' had shifting religious, regional and national meanings. What all agree on is that these men gave the Slavic speech of Macedonia a written form, a body of collected folklore and a network of schools, without which the later national movement is unthinkable.
Црква без својата катедра
Во поголемиот дел од османлискиот период православните христијани во Македонија ѝ припаѓале на Охридската архиепископија, црква чии корени сегаат до времето на Климент и Наум и до цар Самуил. Во 1767 година султанот, на барање на Цариградската патријаршија, ја укинал. Нејзините епархии минале под Патријархот и во наредниот век владиците, богослужбата и школството во градовите биле претежно грчки. За трговците и граѓаните грчкиот бил јазик на трговијата и образованието, а за селаните словенскиот домашен говор останал секојдневен јазик. Овој јаз меѓу грчки образованата елита и словенското мнозинство е позадината врз која треба да се разбере македонската преродба.
Монаси што пишувале како што зборува народот
Првиот знак на промена дошол од манастирите. Јоаким Крчовски, свештеник и учител што дејствувал во Кратово, Крива Паланка и Штип, меѓу 1814 и 1819 година отпечатил пет мали верски книги во Будим. Кирил Пејчиновиќ, игумен на Марковиот манастир и подоцна обновител на Лешочкиот манастир кај Тетово, продолжил со „Огледало“ во 1816 година и „Утешение грешним“ во 1840 година. Нивната цел била верска: да ги поучат обичните верници со зборови што ги разбираат. Но, пишувајќи со форми блиски до говорите на североисточна и северозападна Македонија наместо на црковнословенски, тие започнале писмена традиција на народен јазик. Печатницата што Теодосиј Синаитски ја основал во Солун во 1830-тите покажала дека словенски книги можат да се печатат и во рамките на Османлиската Империја.
Учители, фолклор и обнова на словенското училиште
Од 1840-тите нова генерација учители го внела движењето во градовите. Димитар Миладинов од Струга, школуван во грчки училишта, бил поттикнат од рускиот славист Виктор Григорович да се сврти кон словенската настава. Со својот брат Константин собрал стотици народни песни, објавени во Загреб во 1861 година со поддршка на бискупот Штросмаер. Нивното апсење и смрт во цариградски затвор во 1862 година ѝ дале на преродбата први маченици. Песната на Константин „Т’га за југ“ станала нејзин најсакан текст. Околу нив се собрале Григор Прличев од Охрид, кој во 1860 година ја добил атинската поетска награда на грчки, а потоа избрал да ѝ служи на словенската кауза; Кузман Шапкарев, кој пишувал читанки за училиштата; и Партенија Зографски од Галичник, кој тврдел дека македонските говори треба да учествуваат во создавањето на заедничкиот писмен јазик. Инсистирањето на Шапкарев на јазик што луѓето во Македонија ќе го разбираат и непријателската реакција на бугарските критичари покажуваат дека свеста за македонската јазична посебност веќе постоела.
Црковната борба и Егзархијата
Борбата за словенски училишта била поврзана со борбата против грчките владици. Во 1870 година османлиската власт ја создала Бугарската егзархија, посебна словенска црква. Во 1874 година Скопската и Охридската епархија гласале да ѝ се приклучат. За многу Македонци Егзархијата значела богослужба и училишта на словенски јазик. Но таа ја вовлекла Македонија и во орбитата на бугарската национална политика, а селата, па дури и семејствата, се поделиле на егзархисти и патријаршисти. Некои македонски дејци од тоа време барале, наместо тоа, обновување на Охридската архиепископија како своја црква, идеја што ќе се врати во дваесеттиот век.
Востанија и големите сили
Се појавил и вооружен отпор. Во мај 1876 година бунтовници предводени од Димитар Поп Георгиев Беровски се кренале во Разловци, Малешево, а во октомври 1878 година поголемо востание избувнало кај Кресна. Во март 1878 година рускиот Санстефански договор го доделил најголемиот дел од Македонија на нова бугарска држава. Во јули Берлинскиот конгрес го поништил тоа и ја оставил Македонија во рамките на Османлиската Империја, само со ветување за реформи што никогаш не било исполнето. Оттогаш Бугарија, Грција и Србија се натпреварувале да го придобијат населението преку цркви, училишта и пропаганда. Ова натпреварување станало познато како Македонско прашање.
Како да се чита овој период
Како треба да се именува оваа генерација е едно од најспорните прашања во балканската историографија. Речиси сите нејзини писатели го користеле зборот „бугарски“ за својот јазик, а често и за себе, и бугарската наука ги смета за дел од бугарската преродба. Македонската наука укажува на македонската дијалектна основа на нивното дело, на нивните регионални лојалности и на триењата со Софија околу литературниот јазик, и ги смета за основоположници на македонската книжевност. Многу меѓународни историчари нагласуваат дека модерните национални идентитети во Македонија сè уште се оформувале и дека термините „бугарски“ и „македонски“ имале променливи верски, регионални и национални значења. Сите се согласуваат дека овие луѓе на словенскиот говор во Македонија му дале писмена форма, збирка запишан фолклор и мрежа училишта, без кои подоцнежното национално движење е незамисливо.
