A divided land after 1918
The peace settlements that ended the First World War confirmed the partition of geographical Macedonia drawn in 1913. The largest part, Vardar Macedonia, went to the new Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes; Aegean Macedonia remained in Greece; and the Pirin region stayed in Bulgaria. In none of these states were Macedonians recognised as a people. Belgrade governed Vardar Macedonia as 'South Serbia': Serbian became the only language of schools and administration, family names were Serbianised, and colonists from Serbia and Montenegro were settled on confiscated or 'free' land. In 1929 King Alexander's dictatorship folded the region into the Vardar Banovina with its seat in Skopje. Poverty, police repression and the violence of rival armed groups pushed many families into seasonal or permanent emigration, the pečalba that carried Macedonians to Australia and North America.
Competing visions: IMRO, IMRO (United) and the Comintern
The Macedonian revolutionary tradition survived the partition but split. The right-wing IMRO of Todor Aleksandrov and later Ivan Mihailov, based in Bulgaria, waged a terror campaign against Serbian rule and assassinated opponents, becoming a state within the Bulgarian state until it was suppressed in 1934. On the left, after the failed May Manifesto of 1924, Dimitar Vlahov and his associates founded IMRO (United) in Vienna in 1925. It called for a united Macedonia in a Balkan federation and worked closely with the Communist International. In January 1934 the Comintern adopted a resolution recognising a distinct Macedonian nation and language, a decision that bound the Yugoslav, Bulgarian and Greek communist parties and shaped the politics of the war years.
Words before the state: the literary awakening
The 1930s also produced a cultural awakening. In Skopje, Veles and Belgrade, students and young workers published in local dialects, staged plays and debated the 'Macedonian question'. The decisive voice was Kočo Racin, a self-taught potter from Veles, whose collection Beli mugri (White Dawns) had to be printed in Samobor, near Zagreb, in 1939 and was promptly banned. Its poems of tobacco pickers and migrant labourers showed that a modern literature could be written in Macedonian. In Sofia, the Macedonian Literary Circle (1938–1941) around Nikola Vapcarov, Kole Nedelkovski and Venko Markovski argued that the Macedonians were a separate people; Bulgarian and Macedonian scholars still debate how far its members identified as Macedonian or Bulgarian.
Occupation and resistance, 1941–1944
In April 1941 the Axis destroyed Yugoslavia. Bulgaria occupied and de facto annexed most of Vardar Macedonia, Italian-ruled Albania took the western districts, and Germany kept strategic points. Many people at first welcomed the end of Serbian rule, but Bulgarian administration soon brought its own centralism, requisitions and repression. In March 1943 the occupation authorities deported more than 7,000 Jews from Skopje, Bitola and Štip to Treblinka, where nearly all were murdered. The communist-led resistance began with the attack in Prilep on 11 October 1941 and the formation of the Kumanovo detachments, but early actions were crushed and leaders such as Mirče Acev and Strašo Pindžur died in police custody in January 1943. Only after the Yugoslav party took full control, the Communist Party of Macedonia was formed in March 1943 and Italy capitulated in September 1943 did the movement grow into brigades and divisions.
ASNOM and the founding of a state
On Ilinden, 2 August 1944, the Anti-Fascist Assembly for the National Liberation of Macedonia met at the monastery of Prohor Pčinjski. Under the presidency of Metodija Andonov-Čento it proclaimed a Macedonian state within a federal Yugoslavia, declared Macedonian its official language and promised equal rights to all citizens. Macedonians called it the 'Second Ilinden', linking it to the uprising of 1903. Skopje was liberated on 13 November 1944, and in 1945 a language commission produced the Macedonian alphabet (3 May) and orthography (7 June), largely on proposals by Blaže Koneski. The new republic, however, was not the united Macedonia many fighters had hoped for: Aegean and Pirin Macedonia stayed outside, and figures like Čento who demanded wider sovereignty were soon removed.
Contested memory
Historians from neighbouring countries read these years differently. Bulgarian historiography often treats the interwar activists and many wartime figures as Bulgarians and the 1941 takeover as liberation; Serbian interwar ideology saw the population as Serbs; and some Western historians stress the slow start and Yugoslav direction of the resistance. Macedonian historiography, drawing on archives of the Institute of National History and MANU, sees the period as the moment when a long-denied people won statehood, a language standard and a place in the anti-fascist coalition.
Поделена земја по 1918 година
Мировните договори што ја завршија Првата светска војна ја потврдија поделбата на географска Македонија направена во 1913 година. Најголемиот дел, Вардарска Македонија, ѝ припадна на новото Кралство на Србите, Хрватите и Словенците; Егејска Македонија остана во Грција, а Пиринскиот крај во Бугарија. Ниту во една од овие држави Македонците не беа признаени како народ. Белград ја управуваше Вардарска Македонија како „Јужна Србија“: српскиот стана единствен јазик во училиштата и администрацијата, презимињата беа србизирани, а колонисти од Србија и Црна Гора беа населувани на конфискувана или „слободна“ земја. Во 1929 година диктатурата на кралот Александар ја вклучи областа во Вардарската бановина со седиште во Скопје. Сиромаштијата, полициската репресија и насилството на завојуваните вооружени групи туркаа многу семејства во сезонско или трајно иселување, печалбата што ги однесе Македонците во Австралија и Северна Америка.
Спротивставени визии: ВМРО, ВМРО (Обединета) и Коминтерната
Македонската револуционерна традиција ја преживеа поделбата, но се расцепи. Десната ВМРО на Тодор Александров, а потоа на Иван Михајлов, со седиште во Бугарија, водеше терористичка кампања против српската власт и ги ликвидираше противниците, станувајќи држава во државата сè додека не беше задушена во 1934 година. На левицата, по неуспехот на Мајскиот манифест од 1924 година, Димитар Влахов и неговите соработници во 1925 година во Виена ја основаа ВМРО (Обединета). Таа се залагаше за обединета Македонија во балканска федерација и тесно соработуваше со Комунистичката интернационала. Во јануари 1934 година Коминтерната донесе резолуција со која се признава посебна македонска нација и јазик, одлука што ги обврза југословенската, бугарската и грчката комунистичка партија и ја обликуваше политиката во воените години.
Зборот пред државата: книжевното будење
Триесеттите години донесоа и културно будење. Во Скопје, Велес и Белград студенти и млади работници објавуваа на месните говори, поставуваа претстави и расправаа за „македонското прашање“. Пресудниот глас беше Кочо Рацин, самоук грнчар од Велес, чија збирка „Бели мугри“ мораше да се отпечати во Самобор, крај Загреб, во 1939 година и веднаш беше забранета. Нејзините песни за тутуноберачите и печалбарите покажаа дека современа литература може да се пишува на македонски. Во Софија, Македонскиот литературен кружок (1938–1941) околу Никола Вапцаров, Коле Неделковски и Венко Марковски тврдеше дека Македонците се посебен народ; бугарските и македонските научници и денес расправаат колку неговите членови се чувствувале Македонци, а колку Бугари.
Окупација и отпор, 1941–1944
Во април 1941 година силите на Оската ја уништија Југославија. Бугарија го окупира и де факто го анектира најголемиот дел од Вардарска Македонија, Албанија под италијанска власт ги зеде западните околии, а Германија задржа стратешки точки. Мнозина на почетокот го поздравија крајот на српската власт, но бугарската управа набргу донесе свој централизам, реквизиции и репресија. Во март 1943 година окупациските власти депортираа повеќе од 7.000 Евреи од Скопје, Битола и Штип во Треблинка, каде што речиси сите беа убиени. Отпорот предводен од комунистите започна со нападот во Прилеп на 11 октомври 1941 година и со формирањето на кумановските одреди, но раните акции беа задушени, а водачи како Мирче Ацев и Страшо Пинџур загинаа во полициски притвор во јануари 1943 година. Дури откако југословенската партија презеде целосна контрола, откако во март 1943 година беше формирана Комунистичката партија на Македонија и откако Италија капитулираше во септември 1943 година, движењето прерасна во бригади и дивизии.
АСНОМ и создавањето држава
На Илинден, 2 август 1944 година, Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија се собра во манастирот Прохор Пчињски. Под претседателство на Методија Андонов-Ченто, тоа прогласи македонска држава во рамките на федерална Југославија, го прогласи македонскиот јазик за службен и им вети еднакви права на сите граѓани. Македонците го нарекоа „Втор Илинден“, поврзувајќи го со востанието од 1903 година. Скопје е ослободено на 13 ноември 1944 година, а во 1945 година јазичната комисија ги изработи македонската азбука (3 мај) и правописот (7 јуни), во голема мера според предлозите на Блаже Конески. Новата република, сепак, не беше обединетата Македонија на која се надеваа многу борци: Егејска и Пиринска Македонија останаа надвор, а личности како Ченто, кои бараа поширок суверенитет, набргу беа отстранети.
Спорно паметење
Историчарите од соседните земји различно ги читаат овие години. Бугарската историографија често ги смета меѓувоените дејци и многу воени личности за Бугари, а преземањето во 1941 година за ослободување; српската меѓувоена идеологија населението го гледаше како Срби; а некои западни историчари го нагласуваат бавниот почеток и југословенското раководење на отпорот. Македонската историографија, потпрена на архивите на Институтот за национална историја и МАНУ, овој период го гледа како миг кога еден долго негиран народ доби државност, јазичен стандард и место во антифашистичката коалиција.
