Building a republic
The Macedonian state proclaimed by ASNOM in 1944 became one of the six republics of the Federal People's Republic of Yugoslavia, with its own constitution from December 1946. Lazar Koliševski, head of government from April 1945 and secretary of the Communist Party of Macedonia for two decades, ruled firmly in line with Tito. The first years were harsh: opponents of every kind, from supporters of a wider, more independent Macedonia such as Metodija Andonov-Čento to those accused of pro-Bulgarian or Cominform sympathies after 1948, were tried and imprisoned. At the same time, the republic was given institutions no Macedonian government had ever had: ministries, an assembly, a radio station, a national theatre and an education system taught in Macedonian.
Language, scholarship and culture
The codification of 1945 was followed by a rapid expansion of Macedonian-language schooling and publishing. Blaže Koneski's grammar (1952–1954), the three-volume dictionary (1961–1966) and his History of the Macedonian Language gave the standard its scholarly foundations. The Faculty of Philosophy opened in 1946 and grew into the University of Skopje, formally founded in 1949. The Institute of National History and other research institutes followed, and in February 1967 the Assembly founded the Macedonian Academy of Sciences and Arts, with Koneski as its first president. A new literature flourished, from the poets of the 'first generation' to modernists such as Aco Šopov and Slavko Janevski. Festivals turned Lake Ohrid into a cultural stage: the Ohrid Summer Festival (1961) and the Struga Poetry Evenings (1961), whose Golden Wreath went to poets such as Auden and Neruda, gave Macedonian culture an international audience.
A church of its own
Religious identity was rebuilt too. The medieval Archbishopric of Ohrid had been abolished in 1767, and since 1919 the Orthodox dioceses of Vardar Macedonia had belonged to the Serbian Orthodox Church. In October 1958 a Church-People's Assembly in Ohrid proclaimed the restoration of the Archbishopric as the Macedonian Orthodox Church, still in canonical unity with the Serbian Church, and Dositej became its first archbishop. When the Serbian bishops refused full independence, the Third Church-People's Assembly proclaimed autocephaly at Ohrid on 19 July 1967, two hundred years after the abolition. The Serbian Church declared it schismatic, and the dispute lasted until 2022. The Yugoslav and Macedonian authorities supported the move, which some historians see as part of state nation-building and Macedonian tradition sees as the return of a historic right.
Earthquake, growth and emigration
At 5:17 a.m. on 26 July 1963 an earthquake destroyed about 80 per cent of Skopje, killing more than 1,070 people. Aid from 78 countries and a UN-backed master plan by Kenzo Tange turned the rebuilding of the capital into a symbol of international solidarity and Yugoslav modernism. The same year the republic was renamed the Socialist Republic of Macedonia. Industrialisation, roads and hydro-electric plants transformed the economy, yet Macedonia remained one of the poorer Yugoslav republics. When Yugoslavia opened its borders in the 1960s, tens of thousands of Macedonians left to work in West Germany, Switzerland and Sweden or to settle in Australia, Canada and the United States, joining earlier pečalbari and refugees from Aegean Macedonia. Communities in Melbourne, Sydney, Toronto and Detroit built churches, clubs and newspapers and kept close ties with home.
Decentralisation and the road to 1991
The 1974 Yugoslav constitution gave the republics wide powers, and Macedonian politicians such as Kiro Gligorov rose to federal office. Albanians, the largest minority, gained schools and media, but tension grew after the Kosovo demonstrations of 1981. In the late 1980s economic crisis and the collapse of communist authority across Eastern Europe led to the first multiparty elections in November–December 1990. On 25 January 1991 the new Assembly declared Macedonia's sovereignty, and on 27 January it elected Gligorov president. Under his cautious leadership the republic held its independence referendum on 8 September 1991 and left Yugoslavia without war.
Assessments
Macedonian historians generally see the Yugoslav decades as the period when Macedonian statehood, language and church were secured, while acknowledging repression, the dominance of the party and the price paid by figures like Čento. Bulgarian historiography often describes the same decades as the deliberate construction of a Macedonian nation directed against Bulgaria, and Serbian church historians dispute the 1967 autocephaly. International scholars such as Andrew Rossos, Hugh Poulton and Stefan Troebst stress both the genuine popular support for Macedonian identity and the role of the Yugoslav state in shaping it.
Градење на републиката
Македонската држава прогласена од АСНОМ во 1944 година стана една од шесте републики на Федеративна Народна Република Југославија, со свој устав од декември 1946 година. Лазар Колишевски, претседател на Владата од април 1945 година и две децении секретар на Комунистичката партија на Македонија, владееше цврсто во согласност со Тито. Првите години беа сурови: противниците од секаков вид, од поборниците за поширока и посамостојна Македонија како Методија Андонов-Ченто до оние обвинети за пробугарски или информбировски симпатии по 1948 година, беа судени и затворани. Во исто време републиката доби институции какви што ниту една македонска власт порано немала: министерства, собрание, радиостаница, народен театар и образовен систем на македонски јазик.
Јазик, наука и култура
По кодификацијата од 1945 година следуваше брз раст на школството и издаваштвото на македонски јазик. Граматиката на Блаже Конески (1952–1954), тритомниот речник (1961–1966) и неговата „Историја на македонскиот јазик“ му дадоа научна основа на стандардот. Филозофскиот факултет, отворен во 1946 година, прерасна во Скопскиот универзитет, формално основан во 1949 година. Следуваа Институтот за национална историја и други научни институти, а во февруари 1967 година Собранието ја основа Македонската академија на науките и уметностите, со Конески како прв претседател. Процвета новата литература, од поетите на „првата генерација“ до модернистите како Ацо Шопов и Славко Јаневски. Фестивалите го претворија Охридското Езеро во културна сцена: Охридско лето (1961) и Струшките вечери на поезијата (1961), чиј Златен венец го добија поети како Оден и Неруда, ѝ дадоа на македонската култура меѓународна публика.
Своја црква
Обновен беше и верскиот идентитет. Средновековната Охридска архиепископија беше укината во 1767 година, а од 1919 година православните епархии во Вардарска Македонија ѝ припаѓаа на Српската православна црква. Во октомври 1958 година Црковно-народниот собор во Охрид го прогласи обновувањето на Архиепископијата како Македонска православна црква, сè уште во канонско единство со Српската црква, а Доситеј стана нејзин прв архиепископ. Кога српските епископи одбија целосна независност, Третиот црковно-народен собор ја прогласи автокефалноста во Охрид на 19 јули 1967 година, двесте години по укинувањето. Српската црква ја прогласи за расколничка, а спорот траеше до 2022 година. Југословенските и македонските власти го поддржаа чекорот, што некои историчари го гледаат како дел од државното градење на нацијата, а македонската традиција како враќање на историско право.
Земјотрес, развој и иселување
Во 5:17 часот на 26 јули 1963 година земјотрес уништи околу 80 отсто од Скопје и однесе повеќе од 1.070 животи. Помошта од 78 земји и генералниот план на Кензо Танге под покровителство на ОН ја претворија обновата на главниот град во симбол на меѓународната солидарност и југословенскиот модернизам. Истата година републиката беше преименувана во Социјалистичка Република Македонија. Индустријализацијата, патиштата и хидроцентралите ја преобразија економијата, но Македонија остана една од посиромашните југословенски републики. Кога Југославија ги отвори границите во шеесеттите години, десетици илјади Македонци заминаа на работа во Западна Германија, Швајцарија и Шведска или се населија во Австралија, Канада и САД, придружувајќи им се на постарите печалбари и на бегалците од Егејска Македонија. Заедниците во Мелбурн, Сиднеј, Торонто и Детроит изградија цркви, клубови и весници и одржуваа тесни врски со татковината.
Децентрализација и патот кон 1991 година
Југословенскиот устав од 1974 година им даде широки овластувања на републиките, а македонски политичари како Киро Глигоров се искачија на сојузни функции. Албанците, најголемото малцинство, добија училишта и медиуми, но тензиите пораснаа по демонстрациите на Косово во 1981 година. Кон крајот на осумдесеттите години економската криза и падот на комунистичката власт низ Источна Европа доведоа до првите повеќепартиски избори во ноември–декември 1990 година. На 25 јануари 1991 година новото Собрание ја прогласи сувереноста на Македонија, а на 27 јануари го избра Глигоров за претседател. Под неговото внимателно водство републиката го одржа референдумот за независност на 8 септември 1991 година и ја напушти Југославија без војна.
Оценки
Македонските историчари главно ги гледаат југословенските децении како период кога беа обезбедени македонската државност, јазик и црква, признавајќи ги притоа репресијата, доминацијата на партијата и цената што ја платија личности како Ченто. Бугарската историографија често ги опишува истите децении како намерно градење македонска нација насочено против Бугарија, а српските црковни историчари ја оспоруваат автокефалноста од 1967 година. Меѓународните научници како Андрју Росос, Хју Поултон и Штефан Тробст ја нагласуваат и вистинската народна поддршка за македонскиот идентитет и улогата на југословенската држава во неговото обликување.
